Duyên khởi - Trái tim của đạo Phật

Khi nhìn vào nền văn hiến đồ sộ của Phật giáo, người ta dễ bị choáng ngợp bởi khối lượng kinh luận khổng lồ được tích luỹ trong hàng thiên niên kỷ. Và điều mà không ít người từng thắc mắc, là trong kho tàng mênh mông ấy, đâu mới là nền tảng cốt lõi cho toàn bộ tư tưởng Phật giáo? Đó là một câu hỏi lớn, khó, nhưng hoàn toàn chính đáng. Và với câu hỏi quan trọng này, tất nhiên không ai đủ thẩm quyền giải đáp bằng Đức Phật. Chính ngài tuyên bố ngắn gọn: “ai thấy pháp, người ấy thấy Ta; ai thấy Ta, người ấy thấy pháp”[1]. “Pháp”, ở đây chính là Duyên khởi.                    

Và sự giác ngộ của Phật Thích Ca chính là sự thấu triệt về bản chất Duyên khởi. Kinh Thánh cầu đã mô tả lại cảnh tượng ngay sau khi giác ngộ, cảm thán về sự thấu triệt thực tại thông qua bản chất vận hành kỳ diệu của Duyên khởi, Phật Thích Ca đã thốt lên rằng: “Pháp này do Ta chứng được, thật là sâu kín, khó thấy, khó chứng, tịch tịnh, cao thượng, siêu lý luận, vi diệu, chỉ người trí mới hiểu thấu. Còn quần chúng này thì ưu ái dục, khoái ái dục, ham thích ái dục, thật khó mà thấy được định lý Idapaccāyata Praṭityasamutpāda (Y tánh duyên khởi pháp)”[2].   

Thuật ngữ “Duyên khởi” có nghĩa đen là “phát sinh phụ thuộc” (Pratītya-samutpāda), là một từ để chỉ mọi sự vật hiện tượng (Pháp - Dharma) được phát sinh trong điều kiện luôn có sự hỗ tương, theo nguyên lý: “Nếu cái này có, cái kia có; do cái này sanh, cái kia sanh. Nếu cái này không có, cái kia không có; do cái này diệt, cái kia diệt”[3]. Đây có thể được xem là tuyên ngôn, đúc kết nội dung học thuyết Duyên khởi, chính thức thiết lập nên thế giới quan Phật giáo.   

Với nguyên lý Duyên khởi, không có một thực thể ngoại lệ nào tồn tại độc lập và vĩnh hằng. Học thuyết này khẳng định mọi sự vật hiện tượng đã, đang và sẽ xảy ra luôn là tiến trình vận động trùng phức không ngừng của nhân-duyên-quả. Sự phức tạp kỳ diệu của Duyên khởi được Kiruma Taiken nhận xét: “Thế giới này, về phương diện thời gian, người ta thấy vô số quan hệ nhân quả dị thời; về phương diện không gian, người ta thấy, nó được dệt thành bởi vô số quan hệ hỗ tương tồn tại. Nếu trương tấm lưới vĩ đại này lên thì người ta thấy tất cả đều chằng chịt lấy nhau, nương vào nhau mà tồn tại”[4].    

Như vậy, Duyên khởi được hiểu là nguyên lý phổ quát cho toàn bộ vũ trụ, bao gồm thế giới tự nhiên lẫn xã hội sinh vật. Nguyên lý này thường được diễn dịch trong hai tính chất quan trọng là Vô thường và Vô ngã, được vận động theo quy luật Nhân-Quả. Khi một “pháp” (sự vật hiện tượng) được hình thành, nó vừa là kết quả của một chuỗi phản ứng tổng hoà trước đó, nhưng cũng vừa là nguyên nhân cho chuỗi phản ứng phân rã kéo theo. Cứ như vậy, Nhân-Quả được biến dịch chồng chất theo lớp lớp tầng tầng, kết thành một mạng lưới đan xen chằng chịt, hoà quyện vào nhau trong chuỗi tương tác nối đuôi vô tận. Có thể nói, sự vận động của Nhân-Quả là con đường biến dịch vô cùng phức tạp mà chỉ Phật trí mới có thể tường tận, nhưng lại rõ ràng nhất để soi thấu cho hai tính chất trên. Do đó, chính hai tính chất này đã tạo nên đặc trưng của học thuyết Duyên khởi, đưa nó trở thành một nguyên lý tất yếu.  

Ở chiều không gian, tính Vô ngã (anātman) trong Duyên khởi nói lên sự tương đối vô tận mà bất kỳ một thực thể nào cũng là biểu hiện của vô số mối tương quan từ trực tiếp đến gián tiếp, tất cả đều kết nối với nhau, dựa vào nhau để tồn tại. Bởi bất kỳ một kết quả nhỏ nào, đã là sự tổng hoà của rất nhiều điều kiện đan xen cùng kiến tạo. Cùng lúc, mối tương quan đó diễn ra liên tục trong toàn bộ chu trình sinh diệt của thế giới, ở cả quá khứ, hiện tại và tương lai. Trong chuỗi sinh diệt, mọi sự vật hiện tượng được biến đổi liên tục trong từng sát-na ngay nơi chính nó. Đó là biểu hiện của tính Vô thường (anitya) ở chiều thời gian. Và như chúng ta biết, không gian và thời gian vốn không thể tách rời, cũng như Vô ngã và Vô thường luôn đồng thời vận động. Ở đây, toàn bộ sự vận động này sẽ bao trùm tất cả, từ vi mô đến vĩ mô. Do đó, từ thế giới vi sinh cho đến xã hội loài người, từ hạt bụi li ti cho đến vũ trụ vĩ đại, tất cả đều được vận hành trong nguyên lý Duyên khởi. Không một sự vật hiện tượng nào có thể nằm ngoài nguyên lý mang tính quy luật này.     

Đó cũng là lý do mà toàn bộ hệ thống giáo lý ngay trong giai đoạn nguyên thuỷ, đã được thiết lập nhằm mục đích sau cùng là tường minh ý nghĩa Duyên khởi. Các quan điểm về Khổ, Vô minh, Nghiệp, Luân hồi, Niết-bàn… sẽ trở nên vô nghĩa nếu không được soi rọi dưới ánh sáng của Duyên khởi. Cụ thể, để giải trình về cơ cấu nhân sinh, ánh sáng Duyên khởi được soi qua chuỗi vòng khuyên mười hai mắt xích[5], chúng liên kết với nhau thành một vòng tròn, không khởi điểm, không kết thúc, dù vô minh (avidyā) thường được đặt vào vị trí đầu tiên theo một cách ước lệ. Theo chiều thuận (lưu chuyển), sự tác động của một mắt xích sẽ kéo theo chuỗi tiếp nối của các mắt xích còn lại, vòng luân hồi cứ thế xoay vần bất tận. Ngược lại, theo chiều nghịch (hoàn diệt), sự chấm dứt của một mắt xích sẽ kéo theo sự sụp đổ của tất cả chuỗi nối đuôi phía sau, vòng luân hồi chính thức kết thúc. Và Tứ thánh đế, chính là mô hình tổng quan nhằm hiện thực hóa tinh thần này, mô tả tiến trình khai minh từ phàm phu cho đến thánh giả. Trong khung hệ thống này, Junjiro Takakusu gọi: hai chân lý đầu mô tả hiện thực, hai chân lý sau diễn đạt lý tưởng[6]. Sự kiện Đức Phật chuyển pháp luân bằng Tứ thánh đế chính là việc hiện thực hoá lộ trình giải thoát với con đường cụ thể là Bát chánh đạo (Giới-Định-Tuệ), đưa con người từ ảo tưởng vô minh đi đến sự thấu triệt thực tại Duyên khởi. 

Với tầm quan trọng đó, Duyên khởi đóng vai trò là trung tâm, là “trục chính” cho toàn bộ diễn trình mở rộng tư tưởng của Phật giáo. Mọi sự triển khai về sau của lịch sử Phật giáo trên nhiều khía cạnh từ bản thể luận, vũ trụ luận, nhận thức luận, cho đến các vấn đề về đạo đức nhân sinh… thực chất đều hướng về Duyên khởi như cội nguồn của vấn đề. Và chúng ta đã thấy điều này từ lịch sử qua sự khởi sinh của Ābhidharma, tư tưởng Bát-nhã, Tánh không luận, triết học Như lai tạng, Duy thức học, Nhân minh, Thập huyền môn trong thế giới Hoa nghiêm, Thiền học… tất cả đều được xây dựng trên nền tảng Duyên khởi. Một cách chính thống, mọi sự triển khai của Phật giáo chỉ có giá trị khi được đặt trên hệ quy chiếu của thế giới quan Duyên khởi. Bởi đây là “đầu nguồn”, nên mọi ngã rẽ tất nhiên đều xuất phát từ thượng đỉnh ấy.                 

Tóm lại, về vị trí và ý nghĩa của học thuyết Duyên khởi, có thể nhận định qua vài kết luận căn bản sau: 1. Đây là nét đặc trưng độc đáo để tạo nên sự khác biệt giữa Phật giáo với tất cả triết thuyết khác. 2. Đây là nền tảng cốt lõi của toàn bộ hệ thống giáo lý. 3. Đây là “trục chính” cho diễn trình lịch sử mở rộng tư tưởng của Phật giáo. 4. Sự giác ngộ của Đức Phật chính là sự thấu triệt chân lý tuyệt đối Duyên khởi.       

Đạo Hy

Chú thích

[1] Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam. (2012). Tương Ưng Bộ kinh-tập I-Phẩm Trưởng Lão (Trưởng lão Vakkali). (Thích Minh Châu dịch). Hà Nội: Tôn giáo. tr.744.

[2] Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam. (2012). Trung Bộ kinh-tập I. Ariyapariyesanā sutta (kinh Thánh cầu). (Thích Minh Châu dịch). Hà Nội: Tôn giáo. tr.218.

[3] Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam. (2012). Trung Bộ kinh-tập II. (Thích Minh Châu dịch). Hà Nội: Tôn giáo. tr.389.

[4] Kiruma Taiken. (1971). Nguyên thủy Phật giáo tư tưởng luận. (Thích Quảng Độ dịch). Saigon: Khuông Việt. tr.113.

[5] Thập nhị nhân duyên: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử. Trong đó, nhân quá khứ: vô minh và hành. Quả hiện tại: thức, danh sắc, lục nhập, xúc và thọ. Nhân hiện tại: ái, thủ và hữu. Quả tương lai: sinh và lão tử. Diễn trình này thường được mô tả với tên gọi: “Tam thế lưỡng trùng nhân quả”. 

[6] Junjiro Takakusu. (2019). Tinh hoa triết học Phật giáo. (Tuệ Sỹ dịch). Hà Nội: Hồng Đức. tr.36.