Bản chất nghi lễ Phật giáo

Trong tôn giáo, khái niệm “thực hành tôn giáo” thường được hiểu là thực hành nghi lễ, với mục đích củng cố niềm tin, vốn là cầu nối trong mối liên hệ giữa con người và thần thánh. Nghi lễ vì thế thường gắn với sự tồn tại của một bản thể siêu việt, là trung tâm quyền lực thiêng liêng tối hậu mà con người hướng đến để được quy phục, vâng phụng.

Nhưng với Phật giáo, bản chất của nghi lễ hướng đến sự tưởng niệm và tỉnh thức, bởi ý nghĩa cốt lõi của việc “thực hành tôn giáo” trong Phật giáo chính là việc thực hành thiền quán mà không phải là sự nguyện cầu ân sủng. Nói cách khác, nếu nghi lễ trong hầu hết các tôn giáo bước đi theo dạng chuyển động hướng ngoại, thì nghi lễ Phật giáo lại xoay vào bên trong. Cũng như tính chất của triết học, nghi lễ Phật giáo cũng có xu hướng đảo chiều như vậy.   

Vậy nên, điểm chú ý nhất cần phải nói rằng, nếu nghi lễ của tôn giáo nói chung đưa con người đi vào trạng thái hòa mình với sự linh thiêng, thì nghi lễ Phật giáo đưa con người đi đến sự phản tỉnh. Một người Phật tử không bao giờ được khuyến khích phó mặc vận mệnh cho một tha lực nào khác, mà luôn được hướng dẫn để thấy rõ, hiểu rõ và hành trì một cách tự chủ. Tính tỉnh thức là mẫu số chung cho mọi hành vi thông qua nghi lễ của tín đồ đạo Phật. Hơn nữa, bản chất của nghi lễ Phật giáo không đơn thuần là những nghi thức mang tính hình thức theo kiểu tập quán, mà ẩn chứa bên trong là sự kết tinh giữa thiền quán và biểu tượng.   

Một điều thường bị hiểu lầm khi người ta thường đặt vị trí đối lập giữa nghi lễ và thiền quán, xem chúng như loại trừ nhau. Tuy nhiên, trong thực hành Phật giáo chân chính, nghi lễ và thiền quán là hai chiều của một tiến trình chuyển hóa. Một nghi lễ đích thực không phải là sự lặp lại máy móc, mà đòi hỏi sự hiện diện trọn vẹn của thân tâm, vốn là điều cốt lõi của thiền. Hành giả khi hành lễ phải nhiếp tâm, quán tưởng, cảm thọ từng hơi thở, từng âm thanh và từng động tác. Nơi đó, nghi lễ trở thành một dạng “thiền động” khi mỗi bước chân, mỗi chắp tay đều mang năng lực tỉnh thức.

Tất nhiên, cùng có một điểm chung như các tôn giáo khác, rằng nghi lễ Phật giáo cũng là một dạng diễn ngôn mang tính biểu tượng, bởi ở đó không truyền đạt chân lý thông qua khái niệm mà qua sự cảm nhận. Có thể thấy, từ trang phục, tiếng chuông, làn hương, tiếng kinh, lễ sám… tất cả những yếu tố này không mang nội dung lý luận, nhưng lại chạm đến chiều sâu tâm thức nhờ khả năng khơi dậy trực giác và cảm xúc. Nhưng cần nhớ rằng, những yếu tố trên không phải là phương tiện để hướng đến một ý niệm siêu hình mơ hồ, chúng là phương tiện để hướng đến sự quán tưởng, tôn vinh trong tinh thần tỉnh thức. Thực ra, không riêng gì nghi lễ, mọi sinh hoạt Phật giáo đều không tách khỏi ý niệm thiền quán. Nhưng trong nghi lễ, ý nghĩa này được nhấn mạnh một cách trang trọng.    

Do đó, ở đây, nghi lễ mang giá trị như một liệu pháp tâm linh, tạo điều kiện để hành giả tái lập sự quân bình giữa nội tâm và ngoại giới. Trong bối cảnh không-thời gian này, con người không bị chìm vào sự thiêng liêng hóa trong ảo tưởng, mà chính xác là được đánh thức. Nghi lễ giờ đây trở thành phương tiện chế tác chánh niệm, nơi để người Phật tử trở về với chính mình. Chính quan điểm này tiếp tục củng cố cho lập trường trung tâm của triết học Phật giáo khi giải thể triệt để ý niệm tha lực trong việc hành lễ, và kiến tạo một chiều sâu tâm thức trong mối tương quan với thiền quán.

Như vậy, một điểm chung mang tính quy chiếu trong ý nghĩa cốt lõi của nghi lễ Phật giáo, là dù được đặt trong bất kỳ nền văn hóa nào, nghi lễ vẫn mang trong mình hơi thở của thiền quán. Một nền nghi lễ mà không có chất liệu thiền quán là một nền nghi lễ phá sản, chỉ còn lớp vỏ bọc hình thức bên ngoài và không phản ánh đúng tinh thần thực sự của Phật giáo. Nói rộng ra, một nền nghi lễ nếu không chuyển tải được giá trị tư tưởng đúng nghĩa của Phật giáo, thì đó chỉ là một hình thức lệch lạc, sai lầm về giáo lý. 

Trên phương diện tổ chức, nghi lễ chính là nơi giáo pháp được hiện thân, tâm thức được chuyển hóa, và cộng đồng được kết nối. Nghi lễ do đó không phải là "sản phẩm phụ", càng không phải là lớp vỏ hời hợt. Trái lại, nghi lễ chính là hình thể biểu hiện sự sống sinh động và sâu sắc trong niềm tin của người Phật tử, với mục đích là phương tiện chuyển hóa và duy trì đời sống tâm linh. Do đó, sẽ là một sự thiển cận nếu phủ nhận giá trị nghi lễ trong sinh hoạt đạo Phật, điều mà thỉnh thoảng người ta được nghe từ một số học giả, khoa học gia, một vài người trong giới văn nghệ sĩ, hay thậm chí từ một số “nhà sư hàn lâm”.         

Cuối cùng, như đã nói, từ việc định vị bản chất triết học, nghi lễ Phật giáo không mang màu sắc tôn giáo theo kiểu ân sủng linh thiêng, mà được biểu hiện từ tinh thần phản tỉnh. Mối liên hệ giữa tư tưởng và nghi lễ là mối quan hệ chặt chẽ, nơi mỗi bên vừa phụ thuộc vừa làm giàu cho bên còn lại. Nếu tư tưởng là nguồn cung cấp cho nghi lễ những chiều kích thâm sâu, thì nghi lễ chính là phương tiện để hiện thực hóa tư tưởng vào trong đời sống cá nhân và cộng đồng. Và khi thông qua ý nghĩa văn hóa, cần nhận thức rằng, nghi lễ không còn là một sản phẩm phụ bên ngoài Phật giáo, mà là cấu trúc nội tại góp phần tạo nên chính hình hài của tôn giáo này trên từng mảnh đất mà nó đặt chân đến.

Đạo Hy